درآمدی بر نهادهای بی بدیل حقوقی در دیپلماسی پیامبر اعظم(ص)

دکتر نادر ساعد دبیر کمیته علمی مجمع جهانی صلح اسلامی در راستای برگزاری اجلاس دیپلماسی و قدرت نرم در سیره پیامبر (ص) یادداشتی را در این خصوص  تنظیم نموده اند که در ذیل به اختصار به آن می پردازیم.

پیمان‏ هائی که پیامبر اعظم(ص) با دیگر قبائل منعقد می‏ کردند، با وجود تنوع موضوعی به ویژه شمولیت آنها نسبت به تامین صلح و امنیت مشترک (با محوریت و جهت­ گیری تثبیت و توسعه قلمرو دین و حکومت اسلامی)، جملگی بر مجموعه­ ای از آموزه‏های وحدانی استوار بوده­ اند که تکریم منزلت انسانی (بر پایه آموزه لقد کرمنا بنی ­آدم) از مهمترین آنها به شمار می‏رود.

تلاش برای وضع قواعد عام­ الشمول بر پایه برقراری صلح و نظم همگانی، از همه این پیمان‏ها مشهود است. از همان ابتدای انعقاد پیمان‏های عقبه اول و دوم، نگرش فراگیر به تنظیم روابط انسانی در سیره پیامبر نمودار شد. پیامبر بر اساس جهان­ بینی اسلامی و جهان­ نگری مبتنی بر دین، امت اسلامی را به قبیله یا گروهی خاص محدود نمی ‏شمرد. از این حیث، همه انسانها مخاطب پیام و در گستره ماموریت پیامبری وی بوده و از این رو، تنظیم روابط میان قبائل و ملل اعم از داخل یا خارج از جزیره­ العرب از کارویژه ‏های لازم برای ابلاغ پیام الهی بوده است. در واقع، دیپلماسی از لوازم و الزاماتی به شمار آمده که در پرتو آن، امکان آگاه­ سازی ملل، اقناع عمومی و گسترش پیروان مومن فراهم شود.

پیمان­های عقبه: امنیت­سازی در روند پیدائی امت اسلامی

پیمان­های اول و دوم عقبه، در شرایطی منعقده شده­اند که هنوز اندک مسلمانان گردآمده حول پیامبر و حقانیت ماموریت الهی وی، در هراس بقا به سر می‏برند. از این روست که امنیت سازی نخستین گامی بوده که برای تاسیس حکومت پیامبر لازم می‏نموده است. پیامبر نیز با انعقاد این پیمان ها، امنیت مقدماتی لازم برای حفظ جان مسلمانان و ایجاد زمینه های پناه گرفتن آنها از طریق مهاجرت را فراهم نمود. در پیمان نخست، نوعی بازسازی و اصلاح ساختاری و هنجاری اقوام عضو پیمان پیگیری شد و پیامبر در این پیمان غیرمکتوب، آنها را به پذیرش قواعدی جدید در رفتار با خودشان و دیگران رهنمون ساخت. به طوری که نخستین قواعد حقوق بشر با تکیه بر الغای سنت فرزندکشی، در این پیمان پیش­بینی گردید. از این رو، هنجارسازی پیامبر در ارتباط با دیگر ملل و قبائل و در قالب معاهدات، با تدوین هنجارهای حقوق انسانی آغاز شده است.

پیمان دوم عقبه، نخستین معاهده دفاعی و اتحادیه دفاعی-امنیتی مسلمین است که در آن، ضمن استقرار اصل اعتماد متقابل، دفاع جمعی پایه ­ریزی شده است. این پیمان در شرایطی منعقد شده که هنوز حکومت اسلامی در مراحل آغازین تاسیس قرار داشته و ساختار و سازمان این حکومت تثبیت و مستقر نشده بلکه مسلمانان در هراس از ستم و فشار کفار، رهیافت مهاجرت و ترک دیار را برگزیده ­اند.

پیمان مدینه: شاهکار حقوق بشر اسلامی

انعقاد پیام مدینه، نقطه عطفی در شکل­گیری نظام هنجاری عام الشمول در حوزه جهان اسلام است. این پیمان، نخستین قانون اساسی این حوزه به شمار می‏رود که از یک سو نظام سیاسی و اداره امور جامعه بر پایه حاکمیت الله را مقرر نموده و از سوی دیگر، موازین ماهوی ناظر بر تکریم بشر و احترام متقابل به حقوق و آزای های مشروع همگانی را پیش ­بینی کرده است.

پیمان مدينه اولین سندی به حساب می­آید که با نظارت مستقیم پیامبر تدوین شد و اولین مصداق یک قانون اساسی در تاریخ است به صورت فراگیر، نامحدود و ناظر بر بشریت تنظیم گردیده است. این پیمان، سندي منحصربفرد و بنیادسازی است بر پایه تساوی انسان در برابر خدا و احکام او و پایه ریزی حقوق عام بشری منعقد شده و هنجارهای ظالمانه پیش از آن را ملغی ساخته است.

 این پیمان حتی زمانی که اکثریت مردم مدینه هنوز اسلام نیاورده بودند، قدرت و حاکمیت پیامبر‏(ص) را تثبیت کرد و بر مبنای اصل حاکمیت و تساوی در برابر قانون، وظایف، حقوق و مسئولیت­های تمامی طرفین امضاء کنندۀ پیمان از جمله خود پیامبر‏(ص) را مشخص کرد. این منشور و اساسنامه 47 ماده ­اي بدیع که برای یهودیان و مسلمانان حقوقی یکسان قائل شده بود، شواهد صریحی در خصوص روحیه عدالت­­خواهی، صلح­ طلبی، انصاف و سخاوت پیامبر‏(ص) ارائه می­کند و همین گونه است که در بیان خداوند، وی به عنوان «پیامبر رحمت برای همه عالم» توصیف شده است.

با تاملی مختصر در ابواب این پیمان جامع با دسته ­بندی زیر، می‏توان اهم اولویت­های را در برقراری حکومتی فراگیر و اثربخش را ملاحظه نمود:

طبقه ­بندی محتوائی پیمان مدینه

موضوع

مفاد احکام

مستندات

قلمرو شمول

روابط میان‏ مسلمانان قریش، یثرب و دیگر کسانى که پیرو مسلمانان شوند و به آنان بپیوندند.

 

تشکل انسانی

افراد تحت شمول این پیمان، در برابر دیگر مردمان به عنوان یک امّت محسوب می‏شوند.

 

قواعد یکسان

کلیه مهاجرین، و افراد قبائل مشمول این پیمان، در رعایت نیکی، دادگری و رهاسازی اسیران، تابع قواعد یکسان هستند.

 

مسئولیت همگانی مسلمانان

پیروان اسلام نباید مسلمانى را در پرداخت خونبها یا فدیۀ سنگین، تنها گذارند و هیچ مؤمنى نباید به همبستگى با مؤمنى دیگر بر ضد وى هم‏پیمان‏ شود. که ستم کند یا از راه ستمگرى‏ چیزى از ایشان بخواهد و یا آهنگ دشمنى و تباهى میان مؤمنان را درسر بپروراند، همداستان به ستیز برخیزند، هرچند وى فرزند یکى از ایشان باشد.

 

امنیت مشترک و همگانی

پناه خدا براى همگان یکسان است، و فرودست‏ترین مسلمانان با سايرين برابرند و مؤمنان در برابر دیگران یاور یکدیگرند.

 

وحدت رفتار با دشمن

صلح و سازش همۀ مؤمنان یکى است و به هنگام پیکار در راه خدا هیچ مؤمنى نباید جدا از مؤمن دیگر و جز برپایۀ برابرى و دادگرى در میان مؤمنان، با دشمن از در آشتى درآید. هرگاه هم‏پیمانان مؤمنان به صلحى فراخوانده شوند که مؤمنان در آن شرکت‏ جسته‏اند. باید در آن شرکت جویند؛ و هرگاه هم‏پیمانان مؤمنان، ایشان را به صلحى‏ فراخوانند، بر مؤمنان است که بدان تن در دهند، مگر صلح و آشتى با کسى که با دین در پیکار است. هزینۀ هر گروه، بر عهدۀ خود آن گروه است.

 

نفی سبیل

مؤمنان از بهترین و استوارترین راستى و هدايت برخوردارند، و هیچ مشرکی نباید مال یا جان افراد قریش را در پناه خود گیرد و از دستیابى‏ مؤمنى به آنها جلوگیرى کند.

 

حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات

هرگاه شما مسلمانان در کار گرفتار اختلاف شدید، آن را به‏ خدا و محمد‏(ص) باز گردانید؛ راه حل آن را در قرآن و سنت پیامبر بجویید.

 

مدینه به مثابه منطقه امن

جنگ درون محدودۀ مدینه براى پذیرندگان این پیمان حرام است.

 

دفاع جمعی

هیچ کس نباید به قریش و یاران ایشان پناه دهد. هم‏ پیمانان باید علیه کسى که به شهر یثرب بتازد، به یارى هم بشتابند.

 

 

 

تقدم لایه‏های درونی قدرت نرم بر قدرت نرم بیرونی و فراملی

اقناع و رضایت­مندی پایدار و ناگسستنی، نتیجه ایمان و باور است. این امر، از خود و محیط نزدیک پیرامونی آغاز می­شود. انتقال این جذابیت‏ها و جذب عناصر خارج دور هنگامی میسر و منطقی می‏گردد که لایه‏های مرکزی و هسته اولیه اقتدار با ابتنا بر محیط خارج نزدیک قدرت جاذب شکل گرفته و از قوام مناسب برخوردار شده باشد.

سیره پیامبر نشان می­دهد که قدرت نرم درونی مقدم بر دیپلماسی بوده است. پیامبر زمانی ارتباط با دیگر قبائل و ملل را در دستورکار قرار دادند که هسته اولیه مسلمانان را تشکیل داده بودند. تشکیل این هسته اولیه، بر پایه جذابیت نهفته در پیام الهی و همچنین منش و سلوک رفتاری پیامبر بوده است و «ایمان» ترجمان این اقناع مسلمانان در ارتباط با محوریت پیامبر در توسعه حکومت اسلامی محسوب می­گردد.

در واقع، لایه‏های درونی قدرت نرم، منابع و لوازم کافی برای بسط اقتدار در محیط خارجی را فراهم نمود و از آن پس بود که دیپلماسی به مثابه مجرائی برای کاربست قدرت نرم در روابط با سایر ملل و قبائل طرح ­ریزی شد. اما در نهایت، اتکای دیپلماسی پیامبر بر اولویت قدرت نرم، از اسلام دینی مقتدر و پیش­رونده ساخت که به هر جا منتقل می‏شد، به سرعت دلها را اسیر خود می‏ساخت و دژها را به تسخیر در می­آورد. در این میان، همچنان ایمان به مثابه بازگوئی نتیجه جذابیت و اثربخشی دیپلماسی پیامبر اعظم(ص) بوده است و در میان افرادی که به هر دلیل به عداد پیروان اسلام نپیوستند نیز به صورت رعب و هراس نمود یافت. هم اکنون نیز هر دو جنبه ایمانی اسلام برای مومنان و هراسی اسلام برای دشمنان آن، جاری است و البته، این قبیل هراس­ها نیز نوعی اقتدار اسلام در ابعاد سازمانی و محتوائی را بازتاب می­دهد.

همه سونگری و جامعیت لایه ‏های دیپلماسی

در دیپلماسی پیامبر، توجه به مردمی بودن مخاطبان و همچنین ساختارهای رسمی مدیریت اجتماعی، به صورت همزمان بوده است. در واقع، در کنار دیپلماسی رسمی پیامبر که ناظر بر ارتباط حکومت اسلامی با دیگر حکومت‏های وقت در خارج از شبه جزیره عرب یعنی امپراتوریهای وقت بوده است، برخی از مبلغان اسلامی نیز به مثابه سفرای پیامبر در میان گروهها و اقشار مختلف مردم به فراهم ­سازی زمینه ‏های گسترش دین و توسعه پیروان اشتغال داشتند و چه بسا در محیط ‏هائی نظیر ایران ساسانی، تقدم دیپلماسی عمومی بر دیپلماسی رسمی سبب شد توسعه قلمرو نفوذ مسلمانان از موانع و کاستی‏های عدم تمکین ساسانیان به پیام و فضای دیپلماسی رسمی پیامبر عبور نماید و به نتایج مثبت منجر گردد.

از این رو، همزمانی حوزه‏ها و لایه ‏های دیپلماسی و برهم­کنش یا هم­ افزائی آنها بر پایه ایمان و باور را می‏توان یکی از درس‏های برگرفته از سیره پیامبر شمرد.

نویسنده: تاریخ مطلب:

دیدگاه‌ها

تصویر احمد صابری
احمد صابری

تقاضا دارم که از مراجعه کنندگان به سایت شما و کاربران درخواست نمائید در مورد نکاتی که به عرض رساندم، نظرات خود را ابراز نمایند.
صابری
16/2/92

افزودن دیدگاه جدید