مقاله ها

عملکرد سازمان ملل در روند احداث دیوار حائل

مساله تشكیل دولت فلسطین و مبارزه جهت كسب استقلال به یكی از موضوعات مهم ادبیات سیاسی و روابط بین‌الملل از نیمه دوم قرن بیستم تاكنون تبدیل شده و درعین‌حال یكی از بحرانهای مطرح بین‌المللی بوده است.
در پی افزایش خشونتها در مناطق اشغالی فلسطین،رژیم صهیونیستی كه دچار استیصال شده بود و قادر نبود از عملیاتهای شهادت‌طلبانه جلوگیری كند، به ساخت دیواری اقدام كرد كه به دیوار حائل شهرت یافت. رژیم صهیونیستی، مصداق دولت بدون ملت است. به‌عبارت دیگر، قدرت سیاسی است كه پایه‌های اجتماعی ندارد. ازاین‌رو برای حفظ موجودیت تصنعی خود به مقابله سخت‌افزارانه با فلسطینیان پرداخته است كه ساخت دیوار حائل از مصادیق آن و نشانه عمق اضطراب و اضطرار رژیم سركوبگر صهیونیستی می‌باشد. این دیوار از نظر فلسطینی‌ها دیوار نژادپرستی محسوب می‌گردد، درحالی‌كه مقامات رژیم صهیونیستی، ساخت این دیوار را برای جلوگیری از ورود مبارزان فلسطینی و محافظت از شهروندان خود ضروری دانسته‌ و از آن به‌عنوان یك حصار امنیتی یاد كرده‌اند. در این نوشتار، عملكرد سازمان ملل (با توجه به اركان اصلی این سازمان) و آثار حقوقی اقدام رژیم صهیونیستی در احداث دیوار حائل در سرزمینهای اشغالی فلسطین بررسی می‌شود.
مواضع سازمان ملل در مورد احداث دیوار
مخالفت دولت خودگردان فلسطین با این طرح از آن ناشی می‌شود كه این دیوار خط مرزی چهار ژوئن ۱۹۶۷.م را نقض كرده و وضعیتی را به‌وجودآورده كه مغایر با قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت سازمان ملل متحد است. شورا در این قطعنامه تاكید می‌كند كه اكتساب سرزمین از طریق جنگ پذیرفتنی نیست. این شورا در ضمن بر لزوم اقدام برای برقراری صلحی عادلانه و نهایی تاكید می‌كند و این مساله را یادآور می‌شود كه همه اعضای ملل متحد با قبول منشور ملل متحد ملتزم شده‌اند تا براساس ماده ۲ عمل كنند و نهایتا خاطرنشان می‌كند كه اجرای اصول منشور مستلزم ایجاد صلحی عادلانه و دائمی در خاورمیانه است كه در آن دو اصل زیر تامین گردد: الف‌ــ خروج نیروهای رژیم صهیونیستی از سرزمینهای اشغال‌شده در مخاصمه اخیر؛ ب‌ــ پایان‌یافتن كلیه ادعاها یا وضعیتهای تخاصم و قبول و احترام به حاكمیت، تمامیت ارضی و استقلال سیاسی هر دولت در این منطقه و حق زیستن در صلح در داخل مرزهای امن و پذیرفته‌شده و آزاد از تهدید با توسل به زور.
ساخت دیوار حائل، عملا برپایی دولت یكپارچه در كرانه باختری و نوار غزه را ناممكن می‌سازد و به تعبیری این اقدام تیر خلاصی است بر پیكر بی‌جان روند سازش كه دولت خودگردان آن را به‌عنوان خط‌مشی آینده سیاسی خویش، در پیش گرفته است.
در چهاردهم اكتبر ۲۰۰۳، شورای امنیت موضوع دیوار حائل را در دستور كار خود قرار داد. امریكا از تصویب قطعنامه‌ای علیه رژیم صهیونیستی درخصوص ایجاد حصار مرزی ممانعت به عمل آورد و همین موضوع به بحث و جدلهای حادی در شورای امنیت سازمان ملل دامن زد. فقط امریكا بود كه به این قطعنامه كه سوریه آن را مطرح كرده بود، رای مخالف داد و آن را وتو كرد. چهار كشور آلمان، بلغارستان، بریتانیا، كامرون به این قطعنامه رای ممتنع دادند.
مجمع عمومی سازمان ملل ‌متحد در نشست بیست‌ویكم اكتبر ۲۰۰۳، با اكثریتی قاطع از رژیم صهیونیستی خواست كه احداث دیوارهای امنیتی در سرزمینهای فلسطینی را متوقف سازد. به این قطعنامه صدوچهل‌وچهار كشور جهان، از‌جمله كشورهای عضو اتحادیه اروپا، رای موافق، چهار كشور امریكا، رژیم صهیونیستی، جزایر مارشال، جزایر میكرونیزی رای مخالف و دوازده كشور نیز رای ممتنع دادند. این قطعنامه احداث دیوارهای یاد شده را مغایر با حقوق بین‌الملل خواند و از رژیم صهیونیستی ‌خواست كه برنامه‌های مربوط به احداث آتی چنین دیوارهایی را در مناطق فلسطینیان لغو كند. در این قطعنامه ساختن دیوارهای امنیتی به منزله دست‌اندازیرژیم صهیونیستی به سرزمینهای فلسطینی تلقی گشت و از این كشور خواسته شد دیوارهای ساخته شده را نیز، تخریب كند. همچنین، در این قطعنامه آمده است كه اقدام رژیم صهیونیستی در ایجاد دیوارهای امنیتی برخی از قوانین بین‌المللی را نقض می‌كند.
شارون با بی‌اعتنایی به قطعنامه سازمان ملل اعلام كرد: دیوار امنیتی گسترش می‌یابد. چند روز پس از صدور قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در مخالفت با ساخت دیوار حائل در كرانه باختری رود اردن، آریل شارون، نخست‌وزیررژیم صهیونیستی، از وجود طرحی برای ساخت دیوار مشابهی در جلگه اردن خبر داد. مجمع عمومی بار دیگر با صدور قطعنامه‌ای در تاریخ بیست‌ویكم اكتبر ۲۰۰۳ از رژیم صهیونیستی خواست كه ساخت دیوار حائل را متوقف كند.
دیوان بین‌المللی لاهه، در بیست‌ودوم فوریه ۲۰۰۴ به مدت سه روز موضوع دیوار حائل را مورد بحث و بررسی حقوقی قرار داد كه نتایج مورد انتظار را نیز به دنبال داشت: در این زمینه توافقی قریب به اتفاق بین حقوقدانان دیوان وجود داشت كه ساخت یك حصار هفتصدكیلومتری از سوی رژیم صهیونیستی به مثابه نقض حقوق بین‌الملل و نقض كنوانسیون بین‌المللی چگونگی رفتار با مناطق اشغالی است. فلسطینی‌ها و اردنی‌ها و نیز اتحادیه عرب در بیانات خود استدلالهای حقوقی را در اولویت قرار دادند و حقوقدانان و كارشناسان بین‌المللی را وارد جریان كردند و این امر به ضرررژیم صهیونیستی تمام شد. پروفسور میشائیل بوته، كارشناس آلمانی حقوق بین‌الملل، به نمایندگیِ اتحادیه عرب اظهار داشت: «كشوری چون رژیم صهیونیستی كه از حضور در چنین جلسه استماع دادگاه امتناع می‌ورزد، مانع از روشن‌شدن مسائل مهمی می‌شود.» بوته، استدلال رژیم صهیونیستی را مبنی بر اینكه دادگاه مانعی است در راه ایجاد صلح خاورمیانه، رد كرد و گفت: «روشن‌سازی حقوقی به روند صلح كمك بسیار می‌رساند. از آن گذشته این دیوار حائل رژیم صهیونیستی است كه مانع پیشرفت در روند صلح شده، زیرا كه این دیوار در زندگی فلسطینیان تاثیرات منفی عمیقی گذارده است.»
ساخت دیوار و موارد نقض حقوق بین‌الملل
دیوان بین‌المللی دادگستری بخش مهمی از نظر مشورتی خود را از بند ۱۵ لغایت ۱۴۲ آن به بررسی موارد نقض حقوق بین‌المللی در اثر ساخت دیوار در سرزمینهای اشغالی فلسطین از جمله بیت‌المقدس شرق اختصاص می‌دهد.
ساخت دیوار تلاش برای ضمیمه‌كردن سرزمینی است كه این خود نقض مقررات حقوق بین‌الملل محسوب می‌گردد و انضمام دوفاكتوی زمینها نیز مغایر با حاكمیت سرزمینی است. ساخت این دیوار بالتبع مغایر با خودمختاری فلسطینیان است. رژیم صهیونیستی نیز مدعی می‌گردد كه هدف از ساخت دیوار صرفا مقابله موثر با حملات تروریستی است تروریسم كه از ناحیه كرانه باختری متوجه آن كشور است، مضافا اینكه ساخت دیوار یك «امر موقت» است.
دیوان بین‌المللی دادگستری در بند ۱۱۸ نظر خود را درخصوص حق ملتها در تعیین سرنوشت خویش یادآور می‌شود و بر وجود یك ملت فلسطینی (A Palestinian People) تاكید می‌كند و متذكر می‌شود كه هیچ‌گونه تردیدی در این زمینه وجود ندارد.رژیم صهیونیستی درواقع با تبادل نامه‌ای كه در نهم سپتامبر ۱۹۹۳ بین اسحق رابین و یاسر عرفات صورت گرفت، وجود چنین ملت یا مردمی را به رسمیت شناخت. موافقتنامه موقت رژیم صهیونیستی و فلسطین در مورد كرانه باختری و نوار غزه، مورخ بیست‌وهشتم سپتامبر ۱۹۹۵، برای چندین‌بار «حقوق مشروع مردم فلسطین» را به رسمیت می‌شناسد.
دیوان در بند ۱۱۹ نظر خود خاطرنشان می‌سازد كه مسیر دیوار به نحوی كهرژیم صهیونیستی در بخش مسدود در نظر گرفته است، هشتاد درصد شهرك‌نشینهای رژیم صهیونیستی را در سرزمین اشغالی فلسطین شامل می‌گردد. درخصوص ساخت شهرك یهودی‌نشین از سوی رژیم صهیونیستی، دیوان در بند ۱۲۰ خود می‌گوید كه طبق بند ۶ ماده ۴۹ كنوانسیون چهارم ژنو، قدرت اشغالگر نمی‌تواند بخشی از مردم غیرنظامی خود را جابه‌جا یا به سرزمین اشغالی منتقل كند. طبق این مقرره، نه‌تنها جابه‌جایی و انتقال اجباری افراد، آن‌گونه كه در جریان جنگ دوم جهانی صورت گرفت، ممنوع است بلكه هرگونه اقدام قدرت اشغالگر به منظور سازماندهی و تقویت انتقال بخشی از جمعیت خود به سرزمین اشغالی نیز ممنوع است. شورای امنیت در دو قطعنامه ۴۵۲ (۱۹۷۹) و قطعنامه ۴۶۵ (۱۹۸۰) بر موضع خود تاكید می‌كند و حتی در قطعنامه اخیرالذكر سیاست و روش رژیم صهیونیستی را در انتقال افراد غیرنظامی خود به سرزمین‌های اشغالی و ایجاد مهاجران جدید نقض فاحش كنوانسیون چهارم ژنو می‌داند. دیوان در طی بندهای مختلف ساخت دیوار حائل را غیرقانونی اعلام می‌كند. سرانجام دیوان در بند ۱۴۲ چنین اظهار می‌كند كه رژیم صهیونیستی نمی‌تواند غیرقانونی‌بودن ساخت دیوار را به واسطه حق دفاع مشروع با وضعیت اضطراری توجیه كند. در نتیجه، دیوان چنین نظر می‌دهد كه ساخت دیوار مغایر حقوق بین‌الملل است.
●آثار حقوقی ساخت دیوار در سرزمین اشغالی فلسطین
دیوان بین‌المللی دادگستری در بخش آخر نظر مشورتی خود (از بند ۱۴۵ لغایت بند ۱۶۰) تحت عناوین مختلف به آثار حقوقی ساخت دیوار می‌پردازد. دیوان ابتدا ادعاهای سایر دولتها را درخصوص مسئولیت رژیم صهیونیستی مطرح می‌كند و سپس به آثار حقوقی ساخت دیوار برای رژیم صهیونیستی می‌پردازد.
الف‌ــ ادعاهای مربوط به آثار حقوقی ساخت دیوار برای رژیم صهیونیستی:
ادعاهایی را كه نمایندگان فلسطین، دولتهای عربی و اسلامی، دولتها و سازمانهای مدافع مساله فلسطین درخصوص آثار حقوقی ساخت دیوار برای رژیم صهیونیستی مطرح كرده‌اند، دیوان در بند ۱۴۵ خود چنین ذكر می‌كند:
رژیم صهیونیستی تكلیف حقوقی دارد تا به وضعیت غیرقانونی موجود با سامان‌دادن فوری به ساخت دیوار در سرزمین اشغالی فلسطین خاتمه دهد؛ رژیم صهیونیستی مكلف است كه خسارات ناشی از رفتار غیرقانونی خود را جبران كند. این جبران خسارت ابتدا باید در شكل اعاده وضعیت سابق، یعنی تخریب دیوار ساخته‌شده در سرزمین اشغالی فلسطین، لغو قوانین و مقررات مربوطه و بازگرداندن اموال مصادره شده باشد؛رژیم صهیونیستی دائما موظف است تكالیف بین‌المللی خود را اجرا كند و مطابق كنوانسیون چهارم ژنو باید كلیه اشخاصی را كه با طراحی و ساخت دیوار موجب نقض شدید حقوق بین‌الملل بشردوستانه شده‌اند، محاكمه ‌كند.
ب‌ــ آثار حقوقی ساخت دیوار برای رژیم صهیونیستی:
دیوان خاطرنشان می‌سازد كه رژیم صهیونیستی پیش از هرچیز موظف است تكالیف بین‌المللی خود را رعایت و اجرا كند؛ تكالیفی كه در اثر ساخت دیوار در سرزمین اشغالی نقض شده است. در نتیجه،رژیم صهیونیستی باید به تكلیف خود درخصوص حق خودمختاری (Self-Determination) مردم فلسطین عمل كند و به علاوه وظایفی را كه به موجب مقررات حقوق بین‌الملل بشردوستانه و حقوق بشر به عهده دارد، انجام دهد.
دیوان بیان می‌كند كه رژیم صهیونیستی موظف است موارد نقض تكالیف بین‌المللی خود را كه ناشی از ساخت دیوار در سرزمین اشغالی فلسطین است خاتمه دهد، و همچنین رژیم صهیونیستی موظف است كه كارهای مربوط به ساخت دیوار را كه در سرزمین اشغالی فلسطین و در داخل و اطراف بیت‌المقدس در حال انجام شدن است فورا خاتمه دهد، و زمینها، باغهای میوه، درختان زیتون و سایر اموال غیرمنقول شخص حقیقی و حقوقی را كه به منظور ساخت دیوار در سرزمین اشغالی فلسطین تصاحب شده است، به صاحبان آن بازگرداند. در مواردی كه اعاده این اموال از حیث عملی غیرممكن باشد، رژیم صهیونیستی موظف است خسارت مادی اشخاص مربوطه را به‌خاطر زیان وارد شده به آنها جبران كند.
از نظر دیوان، رژیم صهیونیستی همچنین مكلف است كه مطابق قواعد حقوق بین‌المللی لازم‌الاجرا در این زمینه، نسبت به كلیه اشخاص حقیقی و حقوقی كه در اثر ساخت دیوار هرگونه زیان مادی دیده‌اند، جبران خسارت نماید.
ج‌ــ آثار حقوقی ساخت دیوار برای سازمان ملل:
دیوان بر این اعتقاد است كه سازمان ملل به‌ویژه مجمع عمومی و شورای امنیت باید بادرنظرگرفتن دقیق نظر مشورتی حاضر، اتخاذ تدابیر جدید را برای پایان‌بخشیدن به وضعیت غیرقانونی ناشی از ساخت دیوار و رژیم حاكم بر آن بررسی كنند.
دیوان ضمن حمایت از اصول و اهداف مندرج در منشور ملل متحد خصوصا حفظ صلح و امنیت بین‌المللی و حل و فصل مسالمت‌آمیز اختلافات، ضرورت فوری تلاشهای مضاعف سازمان ملل متحد را در خاتمه‌دادن فوری به مخاصمه رژیم صهیونیستی و فلسطین كه همچنان یك تهدید علیه صلح و امنیت بین‌المللی محسوب می‌شود و همچنین برقراری یك صلح عادلانه و بادوام در منطقه را خاطرنشان می‌سازد.
۱ــ نقض حقوق بشر: گزارشگر ویژه كمیسیون حقوق بشر ضمن تاكید بر اینكه دیوار، نسل جدیدی از پناهندگان یا افراد بی‌خانمان را به‌وجود می‌آورد، تصریح می‌كند كه زمان آن فرا رسیده كه ساخت دیوار به‌خاطر اقدام ضمیمه‌سازی غیرقانونی سرزمین محكوم گردد. برپایی دیوار حائل در داخل اراضی كرانه باختری می‌تواند باعث نقض حقوق بشر صدها هزارتن از ساكنان فلسطینی شود از نقض حق مالكیت تا نقض حق درمانی پزشكی. این تجاوزات از نقض حق آزادی رفت و آمد ناشی می‌شود، ازاین‌رو به تدابیر و اقدامات عبور و مرور كه رژیم صهیونیستی در دو سمت دیوار اتخاذ می‌كند، ارتباط دارد.
۲ــ نقض حق آزادی رفت و آمد: اراضی میان دیوار و خط سبز، و به احتمال قوی، اراضی میان دیوار و محدوده اداری شهر قدس به‌عنوان منطقه نظامی بسته اعلام خواهد شد.رژیم صهیونیستی اعلام كرده است كه ساكنان فلسطینی كه در شرق دیوار باقی خواهند ماند ولی در سمت غربی آن زمینهایی تحت مالكیت خود دارند، می‌توانند از طریق دروازه‌های كشاورزی كه در امتداد این دیوار ایجاد خواهد شد، رفت‌وآمد داشته باشند.
۳ــ از بین‌رفتن منابع درآمد: پیش‌بینی می‌شود كه دیوار طراحی‌شده میان محل سكونت و محل كار دهها هزار فلسطینی جدایی ایجاد كند. این جدایی، حتی اگر كامل نباشد، به‌طور مسلم بر امكانات كاری و كسب درآمد آنها برای رسیدن به حداقل شرایط زندگی، تاثیر منفی خواهد گذاشت. فعالیت كشاورزی در روستاها و شهرهایی كه تحت‌تاثیر دیوار قرار خواهند گرفت، منبع اصلی درآمد است؛ زیرا این مناطق حاصلخیزترین مناطق كرانه باختری هستند كه از منابع آب طبیعی برخوردارند.
۴ــ اختلال در نظم زندگی: دیوار حائل می‌تواند سایر جنبه‌های زندگی اهالی روستاها و شهرهای مجاور آن را مختل كند. پیش‌بینی می‌شود كه این دیوار باعث نقض كامل حقوق ساكنان مناطق بسته در غرب دیوار شود و ساكنان بسیاری از روستاهای واقع در شرق دیوار را نیز از خدماتی محروم كند كه هریك از سه مركز استان طولكرم، قلفیلیه و قدس شرقی که از سایر اراضی كرانه باختری جدا خواهند شد ارائه می‌كند.
فرجام سخن
با بررسی به ویژگیها و پیامدهای ناشی از ساخت دیوار حائل در سرزمینهای اشغالی فلسطین از سوی رژیم صهیونیستی مشخص گشت كه ساخت دیوار حائل از دستیابی فلسطینیان به مزارع و زمینهای‌شان ممانعت به عمل می‌آورد تا بدین‌وسیله رابطه آنها را با زمینهای‌شان قطع نماید و ساختار اقتصادی منطقه را تغییر دهد. اگر روزی این طرح به اجرای كامل درآید، تحقق یك دولت فلسطینی عملا غیرممكن خواهد بود؛ روندی كه جامعه فلسطین را به محروم‌شدن از منابع انسانی خویش تهدید می‌كند و هرگونه امیدی را برای استقلال از بین می‌برد.
اقدام رژیم صهیونیستی در ایجاد دیوارهای امنیتی ناقض قوانین بین‌المللی در مورد عدم اقدام قوای اشغالگر در تغییر مرزها و تركیب ارضی مناطق اشغالی است. ساخت دیوار حائل مانع پیشرفت روند صلح شده، زیرا این دیوار در زندگی فلسطینی‌ها تاثیرات منفی عمیقی گذارده است. در ورای ساخت این دیوار، سنگ‌بنای مرز آینده بین رژیم صهیونیستی و فلسطین دیده می‌شود.
ساخت دیوار حائل به منزله نادیده‌گرفتن قطعنامه‌های متعدد شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد و همچنین موافقتنامه اسلو (۱۹۹۵)كه بین مقامات رژیم صهیونیستی و فلسطین منعقد گردید تلقی می‌گردد. مجمع عمومی سازمان ملل و دیوان بین‌المللی ساخت دیوار حائل را غیرقانونی اعلام كرده بودند.رژیم صهیونیستی با تصویب طرح ساخت دیوار حائل در كابینه، عملا این نهادهای بین‌المللی را به مبارزه طلبیده و متاسفانه تا به امروز نیز به دلیل حمایتهای امریكا، حاشیه امنی نیز برای خود در گوشه‌ای از خاورمیانه پیدا كرده و حتی از گزند انتقاد قدرتهای بزرگ دنیا مصون مانده است.
ساخت دیوار حائل برخلاف موافقتنامه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی انجام می‌شود. این امر به مفهوم آن است كه در نظام بین‌الملل علاوه بر نهادهای بین‌المللی، فرایندهای دیگری نیز وجود دارد كه نقش كشورها را در صلح‌سازی بین‌المللی ارتقاء می‌دهد. این امر به مفهوم آن است كه صلح جهانی نمی‌تواند از طریق نهادهای بین‌المللی تحقق یابد. شورای امنیت سازمان ملل نیز نشان داد كه در روند صلح‌سازی فاقد ابتكار امنیتی مستقل می‌باشد. بنابراین آنچه را به‌عنوان امنیت‌سازی در قالب الگوهای امنیت دسته‌جمعی مطرح می‌كند، افسانه امنیتی تلقی می‌شود. این امر در كوتاه‌مدت تداوم خواهد داشت. سیاست بین‌الملل بیش‌ازآنكه تحت‌تاثیر قواعد سازمان‌یافته و نهادینه‌شده همانند منشور ملل متحد قرار گیرد، بازتاب اراده قدرتهای بزرگ محسوب می‌شود. حمایت امریكا ازرژیم صهیونیستی صلح‌سازی را به‌گونه‌ای موثر تحت‌الشعاع خود قرار داده است. در این شرایط نمی‌توان دورنمای مشخصی را برای كاركرد سازمان یافته نهادهای بین‌المللی مشخص نمود. زیرا اراده قدرتهای بزرگ به كاهش كارآمدی نهادهای بین‌المللی همانند سازمان ملل متحد منجر می‌شود.

نویسنده:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *