خروج کامل نیروهای نظامی ایالات متحده از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، نقطه پایانی بر یک حضور نظامی ۲۳ ساله است که با تهاجم سال ۲۰۰۳ آغاز شد. خروج نیروهای آمریکایی به معنای پایان روابط واشنگتن با بغداد نیست. عراق همچنان به دلیل رابطه با ایران، منابع انرژی و تأثیری که بر ثبات منطقه‌ای دارد، از اهمیت استراتژیک برخوردار است. در این گزارش با رویکردی تحلیلی، ابعاد راهبردی این خروج شامل توازن قدرت منطقه‌ای، محدودیت و حضور آمریکا، آینده امنیت داخلی عراق، مسئله خلع سلاح مقاومت و در نهایت، بازآرایی معماری امنیتی غرب آسیا مورد بحث قرار خواهد گرفت.
خروج نیروهای آمریکایی از عراق را نمی‌توان صرفاً یک رویداد نظامی تلقی کرد؛ بلکه باید آن را به عنوان یک نقطه عطف راهبردی در نظام امنیتی غرب آسیا تحلیل کرد. از منظر نظریه‌های توازن قدرت، خروج یک قدرت بیرونی از یک منطقه حساس، همواره با پدیده خلأ قدرت و تلاش بازیگران منطقه‌ای برای پر کردن آن همراه است. عراق به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک ویژه همسایگی با ایران، ترکیه، سوریه، اردن، عربستان و کویت و البته ذخایر عظیم نفتی، همواره میدان رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است. پرسش محوری آن است که خروج آمریکا چه تأثیری بر توازن قدرت در عراق و منطقه خواهد داشت، و چه سناریوهایی پیش روی آینده امنیتی عراق قرار دارد.
تحلیل توازن قدرت
از منظر تحلیل راهبردی، روشن‌ترین پیامد خروج آمریکا، ارتقای موقعیت ایران در عراق است. ایران که سال‌ها خواستار اخراج نیروهای آمریکایی بوده، اکنون با خروج آن‌ها، یکی از موانع اصلی نفوذ خود را برداشته‌شده می‌بیند. جاسم البهادلی، تحلیلگر امنیتی عراقی، معتقد است ایران از خروج ائتلاف از نظر استراتژیک سود می‌برد، زیرا حضور نظامی‌ای را حذف می‌کند که سال‌ها به عنوان وزنه‌ای در برابر نفوذ تهران در عراق عمل می‌کرد. نفوذ ایران در عراق از چند مسیر ساختاری اعمال می‌شود:
ابتدا حضور گروه‌های مقاومت زیر چتر حشد شعبی که شمارشان به بیش از ۲۰۰ هزار نفر می‌رسد، در فهرست حقوق‌بگیران ارتش عراق قرار دارند اما به عنوان نیروهای مقاومت تحت حمایت ایران عمل می‌کنند. دومین مسیر نفوذ ایران، همسویی با برخی مقامات عراقی در ساختار سیاسی این کشور و از طریق احزاب و شخصیت‌های سیاسی است. اهرم اقتصادی، سومین مسیر ایران در عراق است. از سال ۲۰۰۳، درآمد نفتی عراق در حساب‌هایی در بانک فدرال رزرو نیویورک سپرده می‌شود. اگرچه این ترتیبات پس از خروج آمریکا نیز ادامه دارد، اما ایران از طریق نفوذ بر سیاست‌های اقتصادی عراق، اهرم فشار خود را حفظ می‌کند.
محدودیتی که ادامه‌دار خواهد بود!
با این حال، تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که موقعیت ایران در منطقه در سه سال اخیر دچار تحولات متعددی شده است. حزب‌الله لبنان با تهاجم اسرائیل به جنوب لبنان ضربات جدی دریافت کرده است، سقوط بشار اسد در سوریه، متحد استراتژیک ایران، گروه‌های متحد ایرانی را وادار به واگذاری سرزمین‌های استراتژیک کرد. لهیب حجیل از گروه بین‌المللی بحران معتقد است: ایران برای حفظ شبکه‌ای از سیاستمداران، شبه‌نظامیان و رسانه‌های متحد به عراق روی آورده است. بنابراین، عراق برای ایران اهمیتی دوچندان یافته است: هم به عنوان عمق راهبردی، و هم به عنوان آخرین سنگر نفوذ منطقه‌ای در غرب آسیا. اما مهمترین مانع ایران در حفظ عراق، نفوذ گسترده واشنگتن در لایه‌های سیاسی، نظامی و مالی عراق است که حتی با خروج نظامی این کشور، محدود نخواهد شد.
چرا عراق برای آمریکا مهم است؟
عراق با ۴۵ میلیون نفر جمعیت و منابع عظیم نفت و گاز، میتواند نیرویی برای ثبات‌ساز یا بی‌ثبات کننده در منطقه باشد. تهاجم ۲۰۰۳ آمریکا بزرگ‌ترین دشمن منطقه‌ای ایران (رژیم بعث صدام) را حذف کرد و راه را برای افزایش نفوذ ایران در عراق باز کرد. این خروج آمریکا در حالی رخ می‌دهد که درگیری طولانی آمریکا با ایران در جریان است. گروه‌های مقاومت عراقی در طول جنگ حملات متعددی به نیروها و پایگاه‌های آمریکایی انجام دادند. تضعیف گروه‌های مقاومت عراقی در کنار تحریم اقتصادی و محاصره دریایی و هوایی از سلسله برنامه‌های آمریکا برای مهار ایران است. آمریکا گروه های مقاومت در عراق را یکی از سه تهدید اصلی از جانب ایران (در کنار برنامه هسته‌ای و موشکی) می‌داند. این گروه‌ها از زمان روی کار آمدن داعش و به جهت مقابله با گروه‌های سلفی و تکفیری تشکیل شدند و به مرور زمان با افزایش قدرت، به ابزاری مؤثر برای دفاع نامتقارن ایران تبدیل شدند. الزیدی، نخست‌وزیر فعلی عراق که همسویی دقیقی با آمریکا دارد، خلع سلاح این گروه‌ها را که کار دشواری خواهد بود را در نظر گرفته است.
آمریکا به جهت تنش‌هایی که در منطقه حاکم است و پایگاه‌ها و سربازانی که در هر لحظه در تیررس آتش ایران قرار دارد را بیش از این به صرفه ندانسته و بخشی از آن را خارج خواهد کرد. آمریکا با بخشی از سربازان، یک تیم کوچک اما توانمند از مشاوران امنیتی، حضور دیپلماتیک قوی از جمله سفیر تأییدشده و تلاش فعال برای گسترش روابط تجاری، اهداف خود را پیش می‌برد. مذاکرات سطح بالا از مقامات ارشد آمریکایی با عراقی نیز در جریان خواهد بود.
آینده امنیت داخلی عراق
داعش کماکان مهمترین تهدید عراق محسوب می‌شود. اگرچه در سال ۲۰۱۷ از نظر سرزمینی شکست خورد، اما شبکه سلول‌های خفته خود را در عراق و سوریه حفظ کرده است. این سلول‌ها عمدتاً در مناطق مورد مناقشه در شمال عراق مناطقی که هم دولت مرکزی بغداد و هم دولت اقلیم کردستان ادعای حاکمیت بر آن‌ها را دارند فعال هستند. یکی از مهمترین ابعاد خروج آمریکا، از دست رفتن توانایی‌های اطلاعاتی و نظارتی واشنگتن است. سیروان بارزانی، فرمانده نظامی کردستان عراق، هشدار داد که کمبود اطلاعات، پشتیبانی لجستیکی و پهپادهای آمریکایی به داعش فرصت بازگروه‌بندی می‌دهد. وی افزود: بیش از دو هفته است که ما تحرک سلول‌های خفته (داعش) را مشاهده کرده‌ایم… این روحیه جنگجویان را تقویت کرده است.
ظرفیت نیروهای عراقی نیز نکته‌ای حائز اهمیت است. مقامات آمریکایی تأکید می‌کنند که نیروهای عراقی پس از سال‌ها آموزش ائتلافی و ناتو، پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌اند. صبا النعمان، سخنگوی نیروهای مسلح عراق، گفت عراق دو تیپ مشترک عراقی-کرد برای عملیات ضد داعش تشکیل داده است. با این حال، وابستگی نیروهای عراقی به اطلاعات، پشتیبانی لجستیکی و پهپادهای آمریکایی، یک واقعیت انکارناپذیر است.
مسئله خلع سلاح مقاومت
دولت عراق در ابتدا مهلت ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ برای خروج آمریکا را به خلع سلاح گروه‌های مسلح غیردولتی تا همان تاریخ گره زده بود. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در ژوئیه ۲۰۲۶ در دیدار با ترامپ در کاخ سفید، توافق کرد شبه‌نظامیان را تا ۳۰ سپتامبر خلع سلاح کند. اما او بعداً این مهلت را به ژوئن ۲۰۲۷ موکول کرد. سه گروه از قدرتمندترین شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران اعلام کرده‌اند که تا زمانی که عراق آسیب‌پذیر است، سلاح‌های خود را تحویل نخواهند داد. یک فرمانده ارشد حرکت النجباء به سی‌ان‌ان گفت: ما معتقدیم خواسته خلع سلاح، آمریکایی، صهیونیستی، غربی و مورد حمایت کشورهای حاشیه خلیج فارس است و هدفش تضعیف عراق است. باید خروج نظامیان بیگانه در همه اشکال آمریکایی، غربی و ترکی نهایی شود و آزادسازی تصمیم‌گیری سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی رخ دهد. اصحاب الکهف، یکی دیگر از گروه‌های مقاومت حاضر در عراق، در بیانیه‌ای اعلام کرد: موضوع تسلیم سلاح، توهمی است که ضعیف‌ها، خوارشدگان و بردگان دلار در سر می‌پرورانند. ما به مشارکت در محور مقاومت ادامه خواهیم داد.
همانطور که در ابتدا ذکر کردیم، آمریکا گروه های مقاومت در عراق را یکی از سه تهدید اصلی از جانب ایران (در کنار برنامه هسته‌ای و موشکی) می‌داند و این مسئله را به شکل جدی پیگیری خواهد کرد. کارشناسان نسبت به امکان خلع سلاح این گروه‌ها تردید جدی دارند. لهیب حجیل می‌گوید: خلع سلاح سریع این گروه‌ها وظیفه‌ای کاملاً غیرممکن است. تا زمانی که توان مقاومت تهران پابرجا باشد، تصور اینکه این گروه‌ها سلاح‌هایشان را زمین بگذارند بسیار دشوار خواهد بود. یک مقام ارشد در دفتر نخست‌وزیر عراق نیز برای نمونه گفت گروه عصائب اهل الحق تنها حدود نیمی از زرادخانه‌ای را تحویل داده که برآورد می‌شد داشته باشد؛ رهبرانش می‌گویند بقیه توسط جداشدگانی که یک شبه‌نظامی جدید تشکیل داده‌اند، تصاحب شده است.
اثرات ژئوپلیتیکی و بازآرایی معماری امنیتی
خروج آمریکا، ابعاد ژئوپلیتیکی دارد که به بازآرایی در معماری امنیتی منطقه‌ای نقش خواهد داشت. اولین اثر ژئوپلیتیکی آن، تبدیل شدن اردن به عنوان پایگاه جدید نظارتی و عملیاتی آمریکا در منطقه است. سنتکام اعلام کرد مأموریت ضد داعش که مقر آن در عراق بود، اکنون به اردن منتقل می‌شود. نیروهای آمریکایی در اردن بر شبه‌نظامیان داعش در سوریه تمرکز خواهند کرد. یک مقام آمریکایی گفت نیروهای آمریکایی می‌توانند از اردن در صورت مشاهده تهدید علیه پرسنل و منافع آمریکا، به عراق حمله کنند. یکی دیگر از دلایل میتواند این نکته باشد که حضور سربازان و منافع آمریکایی در اردن، آسیب پذیری آنان در برابر ایران را کاهش خواهد داد.
عراق همچنین مذاکراتی با ترکیه برای بستن پایگاه‌های نظامی این کشور در داخل عراق آغاز کرده است. دو کشور هفته گذشته اعلام کردند ترکیه خروج تدریجی از پایگاه باشیقه-زیلکان نزدیک موصل را آغاز خواهد کرد. ارتش عراق گفته است ترکیه پنج پایگاه بزرگ و حدود ۱۰۰ پاسگاه کوچک‌تر در عراق دارد.
مقامات اقلیم کردستان نگرانی شدیدی درباره خروج آمریکا ابراز کرده‌اند. وزارت پیشمرگه دولت اقلیم کردستان اعلام کرد منطقه کردستان در جریان درگیری اخیر آمریکا و ایران با بیش از ۱۰۰۰ حمله پهپادی و موشک بالستیک روبه‌رو شده است. در بیانیه این وزارتخانه آمده است: خروج ایالات متحده از منطقه کردستان در این شرایط پیچیده منطقه‌ای، بدون فراهم کردن یک سیستم دفاعی، مایه نگرانی است. کردها که متحد امنیتی نزدیک آمریکا بوده‌اند و از سال ۱۹۹۱ و ایجاد منطقه پرواز ممنوع، بر حمایت آمریکا تکیه کرده‌اند، اکنون خود را در برابر حملات ایران و گروه‌های مقاومت آسیب‌پذیر می‌بینند. صبا النعمان گفت عراق در حال بررسی خرید سیستم‌های پدافند هوایی از کره جنوبی، ترکیه و آمریکا برای محافظت در برابر موشک‌ها و پهپادهاست.
سناریوهای آینده
بر پایه تحلیل داده‌ها و اظهارات سه سناریوی اصلی پیش روی عراق قابل تصور استک
سناریو اول: تثبیت تدریجی حاکمیت عراق در این سناریو، دولت عراق با استفاده از درآمدهای نفتی و کمک‌های بین‌المللی، به تدریج توانایی‌های امنیتی خود را تقویت می‌کند. شبه‌نظامیان به تدریج در ساختار رسمی ادغام می‌شوند یا خلع سلاح می‌گردند. ایران نفوذ خود را حفظ می‌کند اما به شکل نهادی‌تر و کمتر خشونت‌آمیز. این سناریو مستلزم آن است که جنگ آمریکا و ایران پایان یابد و فشار بین‌المللی بر تهران کاهش یابد.
سناریو دوم: تشدید تنش و بی‌ثباتی: در این سناریو، گروه‌های مقاومت تسلیم فشارها نخواهند شد از خلع سلاح خودداری می‌کنند. عراق به میدان رقابت شدید ایران، ترکیه، عربستان و بازیگران غربی تبدیل می‌شود. این سناریو با ادامه جنگ تحمیلی آمریکایی صهیونی علیه ایران تقویت می‌شود. این سناریو با احتمال بالا ارزیابی می‌شود.
سناریو سوم: بازگشت محدود آمریکا: در این سناریو، اگر تهدیدات علیه منافع آمریکا در عراق افزایش یابد، واشنگتن ممکن است با استناد به توافق دوجانبه امنیتی، حضور محدودی را از اردن یا از طریق حملات هوایی از سر بگیرد. اگر کاخ سفید در به کارگیری نیروی نظامی جهت حمله زمینی به ایران جدی باشد، این سناریو نیز محتمل است.
کوتاه اینکه آینده عراق به سه متغیر کلیدی بستگی دارد: (۱) پایان یا تداوم جنگ آمریکا و ایران؛ (۲) توانایی دولت عراق در ایجاد تعادل میان فشارهای متضاد داخلی و خارجی؛ و (۳) تصمیم استراتژیک تهران درباره نحوه استفاده از نفوذ خود در عراق. آنچه مسلم است، عراق پس از دو دهه حضور آمریکا، وارد فاز جدیدی از تاریخ خود شده که با عدم قطعیت‌های عمیق همراه است.
محمدعلی صدیقی
کارشناس مسائل آمریکا
